حسین قربانی -حکیم سعدالدین نزاری قهستانی (721-645 هجری قمری) از شاعران بزرگ نیمه دوم سده هفتم و آغاز قرن هشتم هجری است.
هیچ یک از تذکره نویسان سال ولادت او را ذکر نکرده اند ولی در مثنوی دستورنامه که خودرا 65 ساله دانسته و این مثنوی را در 710 هجری نگاشته است می توان گفت که در 645 هجری پا به دنیا گذاشته است.
کارشناس پژوهشی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی می گوید: ذبیح ا... صفا در مورد ولادت نزاری عقیده دارد در اواسط قرن هفتم و نزدیک به سال 650 هجری اتفاق افتاده است.
«محمدرضا سروش» با بیان این که عنوان حکیم که برای او ذکر شده از زمان حیاتش به کار رفته است، می افزاید: نام وی در مجمل «فصیح خوافی» به عنوان قدیمی ترین مأخذ درباره او «سعدالدین» است و او خود نیز در این باره اشارات صریحی دارد:
جام جم سعد دین نزاری این است
با هم نفسی که دم برآری این است
لقب «نزاری» که شاعر آن را در همه اشعار خود به صورت عنوان شاعری یا تخلص به کار برده، در حقیقت عنوان خانوادگی اوست که شاعر آن را در لقب و تخلص شعری مورد استفاده قرارداده است و این که بعضی تصور کرده اند شاعر به سبب لاغری و نزار بودن چنین نامی اختیار کرده درست نیست.
وی پسر عمویی همنام خود (یعنی سعدالدین) داشته که او هم عنوان نزاری داشت و در دربار شاهان آل کرت صاحب مقامی ارجمند بود. پس مسلم می شود که «نزاری» تنها عنوان شاعر نبوده بلکه در خاندان وی برای دیگر افراد نیز به کار می رفته است اما شاعر از آن به عنوان تخلص شاعرانه خود نیز استفاده کرده و آن را بارها در اشعارش به ویژه در پایان غزلیاتش آورده است.
آثار نزاری
وی درباره آثار نزاری توضیح می دهد:کلیات دیوان نزاری مشتمل بر قصاید، ترکیبات، ترجیعات، مقطعات و مثنوهای «دستورنامه»، «ادب نامه»، «سفرنامه» و «ازهر و مزهر» بر وزن و تقلید از خسرو و شیرین، مثنوی مناظره «روز و شب» و مکاتبات منظوم است و تعدادی از آثار نزاری در سال های اخیر به تلاش دکتر «محمود رفیعی» چاپ و منتشر شده است.
وی می گوید: نزاری در سرودن مثنوی «ازهر و مزهر» متاثر از فریدالدین عطار بوده و از او تقلید کرده است. نزاری در این باره می گوید:
تتبع کرده عطار بودم
از آن زین شاخ برخوردار بودم
نزاری میان شاعران پیشین به سنایی و به ویژه به شاعر معاصر خویش سعدی نیز توجه داشته است. در دیوان او غزلی است که در آن دو مصراع از قصیده ای از سنایی تضمین شده است.
وی با اشاره به این که گازرگاهی در مجالس العشاق از سفر نزاری به شیراز و ملاقاتش با سعدی و همچنین سفر سعدی به بیرجند برای دیدن نزاری نقل کرده است ولی ظاهرا این مطلب افسانه ای بیش نیست. وی تصریح می کند: البته در این که نزاری با اشعار شاعر شیراز آشنایی داشته جای تردید نیست.
او به تقلید از سعدی اشعاری می سروده و تاثیر شاعران پیشین در نزاری تنها در ابیات یا مصراع هایی که او تضمین کرده یا مضامینی که به کار برده نیست بلکه از این مهم تر زبان صوفیانه ای است که وی از شعرایی چون سنایی، عطار و سعدی فرا گرفته است. شعر نزاری نیز به نوبه خود در شاعران بعدی تاثیر گذاشته است از جمله در حافظ، البته جامی در بهارستان می نویسد که سلیقه حافظ نزدیک به سلیقه نزاری قهستانی است.
تاثیر نزاری بر حافظ
این کارشناس می گوید: همان گونه که بیان شد جامی در بهارستان می نویسد حافظ سبک نزاری را تتبع کرده است . اگر عقیده جامی را معتبر بدانیم می توان احتمال داد که حافظ در چند مورد به اشعار نزاری توجه داشته است.
به عنوان مثال می توان به اشعار زیر اشاره کرد:
نزاری:
باد بهار می وزد باده خوشگوار کو؟
بوی بنفشه می دهد ساقی گلعذارکو؟
حافظ:
گلبن عیش می دمد ساقی گلعذار کو؟
باد بهار می وزد باده خوشگوار کو؟
فرزندان نزاری
به گفته وی، نزاری 3 پسر به نام های تاج الدین محمد، شاهنشاه و نصرت داشته است. شاید تاج الدین محمدفرزند بزرگ او بوده که در سال 706 هجری در گذشته است و نزاری در رثای او ترکیب بندی دل گداز در پنج بند سروده است.
از این ترکیب بند بر می آید که تاج الدین محمد در نوجوانی و در وقتی که پدر از او دور بوده جان داده است. او نیزمانند پدر شعر می سروده و به تصریح نزاری محمد بن نزاری تخلص می کرده است.
کارشناس ارشد اداره کل میراث فرهنگی بابیان این که نزاری در طول عمر خویش علاوه بر ناملایمات مختلف شاهد مرگ پسر و همسرش بوده است، می گوید: از شواهد چنین پیداست که مرگ فرزندش تاج الدین محمد در سال 706 هجری رخ داده، گویا پس از چندی همسرش درگذشته و نزاری در این زمان بیش از 60 سال داشته است.
او در مرگ همسرش مرثیه بلندی سروده و در این منظومه همسرش را «جفت شریف و شاهباز دولت و نازک دل» نامیده که زود و نا به هنگام شاهنشاه و نصرت، دو پسر خود را تنها گذاشته است.
او مرثیه ای بسیار موثر و حساس در این مورد سروده که از علاقه زیاد نزاری به همسرش حکایت می کند.
مرثیه نزاری در سوگ همسرش با این بیت آغاز می شود:
بگذاشتی مرا و برفتی زهی عذاب
تسکین نمی پذیرد جانم ز اضطراب
مذهب نزاری
«سروش» در زمینه مذهب نزاری می گوید: در مورد مذهب وی دیدگاه های مختلفی مطرح شده است و بهترین شاهد و مدرک در مورد شیعه بودن وی اشعار اوست. او اعتقاد به اثبات امامت و پیروی اهل بیت(ع) را از پدر آموخت.
حق ازین پیش که در پیروی اهل البیت(ع)
معتقد کرد به اثبات امامت پدرم
چه قیامت که نمی دیدم اگر پیش از مرگ
ظاهر العین نمی کرد کرامت پدرم
در جایی دیگر چنین می سراید:
به آل مصطفی(ص) پیوند جستیم
به حق فرزند بر فرزند جستیم
مطیع بعضها من بعض بودیم
نه چیز دیگر از خود برفزودیم
بکوشیدیم تا خائن نگردیم
غلط در ظاهر و باطن نگردیم
پی آوردیم و ره درهم نوشتیم
به خود بینی ز مقصد برنگشتیم
آرامگاه نزاری
به گفته وی، مدفن نزاری در محلی واقع است که در گذشته آرامستان عمومی بیرجند بود. امرای قاینات آرامگاهی برای او بنا کرده بودند و شهرداری وقت بیرجند قبرستان مذکور را تبدیل به باغ ملی کرد و در سال 1336 خورشیدی این باغ به بانک ملی ایران فروخته شد.
در نهایت با اقدام های زیادی که از طرف علاقه مندان انجام شد و با حسن نیت مدیر عامل وقت بانک ملی ایران «خوش کیش» قطعه زمینی که قبر نزاری در آن واقع بود به انجمن آثار ملی واگذار شد.
کار ساخت آرامگاه در خرداد سال 1354 توسط انجمن آثار ملی ( انجمن آثار و مفاخر فرهنگی) با طرح و نقشه الهام گرفته از معماری اسلامی – ایرانی آغاز شد.
آجرهای مورد استفاده در ساخت آرامگاه از ورامین به بیرجند منتقل شده است. معمار بنا مهندس «جودت» و استاد کار آن «محمد علی انصافی» بوده است.
در سال های دهه 40 خورشیدی علاوه بر آرامگاه حکیم نزاری قهستانی تعداد دیگری آرامگاه و بنای یادبود برای مشاهیر ادب و فرهنگ کشور توسط انجمن آثار ملی و با همکاری سازمان ملی حفاظت آثار باستانی کشور ساخته شد که به دلیل دقت در طراحی و اجرا، این آثار هم اکنون از مفاخر میراث فرهنگی کشور محسوب می شود. روش و شیوه کار انجمن آثار ملی در آن سال ها می تواند سرمشق خوبی برای دیگر دستگاه های فرهنگی از جمله سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری باشد.
خبر
ارسال دیدگاه
ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
قاسمی- واقفان براساس نیازهای روز جامعه وقف کنند. 
