۲۵۰۰ سال از تاریخ نهبندان زیر خاک

قاسمی - نفس کشیدن زیر خروارها خاک سخت و حتی شنیدنش هم آزار دهنده است، این که جان داشته باشی و جان بدهی زنده زنده، اما این جا تاریخ زیر انبوهی از آوار جان می دهد. تاریخ نویسان، میراث شناسان، پژوهش و کاوش گران هم با دیدن آن لب به تاسف می گشایند. نباید تاریخ نویس و میراث شناس باشی تا نفس تنگ قلعه ای تاریخی را زیر خروارها خاک حس کنی، کافی است همه چشم باشی و همه دل تا جان باختن قلعه نهبندان را در اوج دریابی.
شواهد تاریخی و نقل قول رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری نهبندان زمان ساخت آن را به دوران اشکانی و قبل از اسلام نسبت می دهد که با این حساب بیش از دو هزار و 500 سال قدمت دارد. جایی که آن زمان هسته اولیه تشکیل شهر و جذب جمعیت شد دور تا دورش را دیوار کشیدند و بر بلندی بنایش کردند تا از هجوم راهزنان در امان باشند اما با گذشت سال ها و قرن ها، کم کم جمعیت از داخل قلعه خارج شدند و در اطراف آن سکونت گزیدند. با این وجود و با گذر دو هزار و 500 سال و به دلیل باران های سیل آسای کویر و پس لرزه های کوچک و بزرگ دوران، دیوارهای گلی هنوز از آن بالا بر سر خیابان قائم شرقی، چند خانه، شهرداری، کانال آب و... شهر سایه انداخته است.
راه برای رسیدن ناهموار نیست و به سادگی می توان در حاشیه خیابان قائم از پیاده رو به حریم قلعه نزدیک شد و مسیری ناموزون را روی تپه خاکی بالا رفت. چند متر بالاتر، خانه ها و شهر زیر پایت است. گزاف نیست اگر این جا را بام نهبندان بخوانیم. از لابه لای شاخه های درختان کاج، نسیم بهاری به درون قلعه می وزد جایی که می توان آن را حاکم و بزرگ همه سقف ها و خانه های شهر نامید هر چند حالا سقفی جز آسمان ندارد. دروازه و در کوچکی با فاصله کم به درون قلعه راه دارد. بر دیوارهای گلی، ردی از گریه آسمان دیده می شود، ترک و شیارهای کم عمقی بر چهره دیوار خراش کشیده است. قلعه به بیماری می ماند که به ناچار منتظر طبیب می ایستد.
پشت دیوار بلند بام نهبندان، چهره نازیبایی خود را به رخ می کشد،  انبوهی از گل و خاک، گوشه و کنار تلنبار شده است و بالا و پایین هایی به وجود آورده درست مثل زخم هایی که از جراحت های شدید به جا مانده و پیکر قلعه اشکانی را زشت کرده است. بقایایی از خروارها گل و تاریخی که این جا خاک شده و خاک می خورد شاید هم دردی بر تن این قلعه بزرگ شده است. صدای جیرجیرک ها و گنجشکان در سکوت عصر بهاری قلعه می پیچد. در چند گوشه قلعه نشانی از برج های قدیمی هنوز سرپا مانده است. اتاقکی کوچک در ضلعی از آن ذهن را تا روزهای دوردست می برد، شاید جایی برای نگهداری غله، آذوقه یا حیوان بوده است.
 هنوز بوی خاک نم خورده تاریخ خوشایند است هر چند زیر خروارها گل باشد یا به گفته رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری نهبندان بقایای برجی باشد که حالا به عنوان یک انباری برای نگهداری وسایل مرمت قلعه از آن استفاده شود.
حذف بخشی از قلعه در احداث خیابان
آن طور که «شبانی» توضیح می دهد: روزگاری قلعه نهبندان دو دروازه در ضلع های جنوب و جنوب غربی داشت و حالا از آن ها فقط یکی و از هشت برج قدیمی پنج مورد باقی مانده که تا حدودی مرمت شده است. قسمتی از قلعه و برج ها هم در دهه 40 و زمان احداث خیابان از بین رفته است و به همین راحتی در توسعه شهری، بخشی از تاریخ کف خیابان رفت.
آخرین مرمت قلعه سال 95 بود. حالا که دو سال از آن زمان می گذرد شبانی می گوید: در شرایط موجود پژوهش به جای مرمت و بازسازی اولویت دارد زیرا کار مرمت تکمیل شده است و این اثر تاریخی حالا به کاوش نیاز دارد، هدف حفظ پلان و موقعیت قلعه است که با مرمت آن محقق شده اما در قلعه حدود 20 متر از لایه های تاریخی حتی از ویرانی های دوران مغول روی هم انباشته شده است.
وی تاکید می کند: برداشتن این لایه های تاریخی نیاز به کار پژوهشی با دقت و منظم دارد که طرح و برنامه می خواهد و باید افق صد سال آینده بنا هم در آن دیده شود و به راحتی خاک برداشته نمی شود.
به نظر او در کار پژوهش و کاوش قلعه تاخیری وجود ندارد زیرا مرمت دیوارها دو سال قبل تمام شده و هر چند حوزه پژوهش اداره کل میراث فرهنگی درخواست های خود را مطرح کرده اما با این وجود پژوهش، طرح جامعی می خواهد که باید همه جزئیات در آن دیده شود و پس از آن مرحله، حفظ و حراست بناست.
وی درباره دسترسی آسان و نامناسب به ورودی قلعه هم توضیح می دهد: در ایام پیک بازدید شاید نگهبانی در ورودی قلعه نباشد اما در سایر روزها در بسته و ورود به آن باید با هماهنگی باشد. مسیر هم از خیابان قائم نیست اما چون مالک شخصی در این معبر وجود دارد امکان ایجاد راه دسترسی نیست و دروازه فعلی به صورت موقت پیش بینی شده است و در اصلی در ضلع جنوبی پس از مرمت و بازسازی نصب می شود.
آخرین پژوهش، 5 سال پیش
با این وجود و با دو هزار و 500 سال عمر این قلعه، کار چندانی در زمینه پژوهش و کاوش در آن انجام نشده است آن طور که مسئول حوزه پژوهش اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هم توضیح می دهد: از آخرین کار پژوهشی قلعه نهبندان پنج سال می گذرد زیرا آن زمان شناسایی اثر انجام شد. «برآبادی» مهم ترین علت برای وقفه در پژوهش و کاوش این اثر تاریخی را همان موضوع همیشگی یعنی کمبود اعتبار مطرح می کند که اگر این مشکل نبود به یقین کارهایی انجام می شد البته در سال های گذشته رقم هایی به بخش پژوهش آثار تاریخی نهبندان اختصاص یافت اما برای اولویت های دیگری غیر از قلعه هزینه شد.
او در تشریح جزئیات پژوهش انجام شده در قلعه نهبندان می گوید: در این عملیات پی کاوی انجام شد. پژوهش با هدف ثبت اثر در فهرست آثار ملی بود و اقدام هایی مانند پلان برداری، طراحی، عکاسی، نقشه برداری و... عملی و پس از آن اثر مرمت شد وگرنه شکل و ماهیت بنا با قبل از ثبت آن در فهرست آثار ملی، تفاوت زیادی داشت.
یک دوره پی کاوی انجام و برخی دیوارها که تلی از خاک بود شناسایی و از زیر آوار خارج شد و تا ارتفاع مرسوم بالا آمد و حصار دور قلعه مرمت شد.
وی کاوش را بسیار هزینه بر می داند و تاکید می کند: قبل از هر کاوشی نیاز به برنامه نویسی، تامین اعتبار، حفاظت و ... است. در تمام دنیا ترجیح می دهند چنان چه اعتباری برای حفاظت نیست کاوش هم انجام نشود. به ناچار در این مکان نیز به دلیل نداشتن اعتبار، با استفاده از تکنولوژی های جدید برخی سازه های زیر خاک و مرکز آن ها البته تا حدودی با احتمال خطا مشخص شد. پس از این مرحله میراث فرهنگی یک برنامه پنج ساله برای پژوهش قلعه دو هزار و500 ساله نوشت زیرا به گفته وی به لحاظ اعتباری، پیش بینی همه هزینه ها در بودجه شهرستان امکان پذیر نبود بنابراین برنامه به صورت مرحله به مرحله نوشته شد تا عملیاتی شود.
حجم بالای کار در قلعه
امسال اولین سال اجرای این برنامه است. برآبادی می گوید: قرار است با توجه به داده های به دست آمده از مطالعات اولیه، آواری که کمتر نیاز به حفاظت دارد منتقل و همزمان کار حفاظتی قلعه هم انجام شود البته حجم کار در این قلعه بسیار زیاد است و دستگاه دیگری مانند شهرداری هم توان مالی ندارد که در کار پژوهش و مرمت کمک کند.
بنابراین تنها راه بهبود شرایط، منتظر ماندن برای اعتبارات شهرستان نهبندان است که به گفته وی امسال 150 تا 200 میلیون تومان به این منظور پیشنهاد می شود هر چند احتمال مخالفت و تصویب نشدن در شورای برنامه ریزی هم هست و میراث فرهنگی چاره ای جز دفاع از طرح خود ندارد زیرا قلعه دو هزار و 500 ساله نهبندان سر فصل اعتباری دیگری جز منابع شهرستانی ندارد.
به گفته وی چنان چه کاوش شروع شود می توان از محل اعتبارات ملی هم برای حفاظت و مرمت کمک گرفت با این وجود نمی توان رقم مورد نیاز را برای کاوش و پژوهش در این اثر تاریخی برآورد کرد زیرا کار، زیر زمین است و نمی توان گفت چقدر هزینه داده و چه میزان دیگر نیاز دارد و احتمال برخورد با داده هایی هست که کاوش را طولانی تر می کند.
با این وجود «برآبادی» پیش بینی می کند که برای یک دوره پنج ساله پژوهش در قلعه یک میلیارد تومان لازم است البته رقم دقیق نیست زیرا کاری مشابه آن در استان انجام نشده است.
وی علت تاخیر و کندی در پژوهش را همان مشکل کمبود اعتبار یادآوری می کند که باعث شده است رقم کمتری به پژوهش در نهبندان اختصاص یابد و از طرفی نیاز به شناسایی آثار بود و احتمال تخریب بخشی از بنا در عملیات عمرانی وجود داشت و به ناچار در برنامه ای پنج ساله، همه بناهای این شهرستان شناسایی، طراحی و برخی ثبت شد.