بیکاری در «مَرَک»
فرخ نژاد- این روزها می توان از آن به عنوان دروازه اقتصادی استان یاد کرد نقطه ای که در آینده ای نه چندان دور با دورنمایی که مسئولان برای آن پیش بینی کرده اند به قلب و یا نبض تپنده اقتصادی خراسان جنوبی تبدیل خواهد شد. بندر خشکی که در دشت مرک و فاصله 20 کیلومتری مرکز استان با نام منطقه ویژه اقتصادی جانمایی شده است.
شاید به برکت این منطقه ویژه اقتصادی روستای مرک هم که در نزدیکی آن قرار دارد موقعیتی ویژه و خاص به دست آورد.
سرریز جمعیت شهر بیرجند در شمال این شهر تا روستای دستگرد هدایت شده است. بعد از این روستا در تقاطع جاده بیرجند- مشهد وارد سه راهی مرک می شوی که احداث زیرگذر در این تقاطع با توجه به دو بانده شدن ابتدای جاده بیرجند در دست اقدام است.
وارد سه راهی مرک یا جاده بیرجند اسدیه که می شوی تا چشم کار می کند دشت پهناوری است که با درختان جنگلی خودرو و دست کاشت تزیین شده و تنها سرسبزی این دشت در سه فصل دیگر به جز زمستان است.
شایدکه نه به طور حتم گستردگی این دشت به لحاظ جغرافیایی سبب شده تا منطقه ویژه اقتصادی هم در این دشت جانمایی شود و دلیل آن هم نزدیکی به مرکز استان و از طرف دیگر مرز افغانستان در شهرستان درمیان است.
در دشت پهناور مرک ایستگاه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی هم قرار دارد.
از طرف دیگر چون از سمت غرب این دشت به جاده زاهدان منتهی می شود قرار است در آینده بزرگراهی با نام شهید کلانتری هم جاده زاهدان را به جاده مشهد که درست در راستای منطقه ویژه اقتصادی قرار می گیرد متصل کند پس باید گفت اینجا منطقه ای بیست بیست است از همه لحاظ.
هر منطقه یا روستایی دارای محصولی خاص و ویژه است روستای مرک هم از قدیم شلغم خوبی داشته است و شاید هم به دلیل همین است که در میدان ورودی روستا تندیس این محصول وجود دارد.
در سمت چپ جاده سه نفر با یک وانت در حال فروش شلغم و محصولات این روستا هستند.
فروشنده ها مقداری از شلغم ها را جدا و داخل نایلون کرده اند و بقیه هم داخل چند کیسه در کنار شانه خاکی جاده است.
شلغم کیلویی هزار
می گویند کیلویی هزار تومان اما برای شما 800، شلغم ها شیرین است؟ مثل عسل، شلغم مرک به نام است.
در گذشته ها و قبل از وقوع خشکسالی مردم روستای مرک دام های سبک و سنگین، زیاد داشتند به همین دلیل زراعت عمده آن ها کاشت محصولاتی چون چغندر و شلغم بوده به طوری که بعد از برداشت گندم و جو در زمین ها شلغم و چغندر می کاشتند و بعد از اولین یخ آب که سبب شیرین شدن شلغم می شد این محصول را برداشت و به عنوان آذوقه زمستانی به دام می دادند.
نگهداری این محصول هم روش خاصی داشت و آن را در چاله های زمینی نگهداری می کردند به طوری که تا فصل بهار شلغم ها و چغندرها نمی پوسید و سالم می ماند.
فروش محصول درآمد هم دارد؟ در حال حاضر بیشتر اهالی این محصول را برای فروش می کارند چون آب قنات روستا کم شده و نیاز به آب کمی دارد. ما فروشنده ایم و این شلغم ها متعلق به کسی دیگر است دلمان خوش است که سرگرم هستیم چون کار دیگری نیست، البته روزهایی که هوا گرم است فروش کمتر و روزهایی که هواسرد است فروش بیشتر است.
در قدیم چون فقط مصرف آن برای آذوقه دام بود کمتر کاشت می شد اما در حال حاضر چون فروش دارد بیشتر می کارند.
مشکل بیکاری
«مرکی» می گوید: بیشترین مشکل جوانان و اهالی روستا اشتغال است هرچند در 3 یا 4 کیلومتری منطقه ویژه اقتصادی قرار داریم اما فقط دو یا سه نفر از اهالی مرک در این منطقه مشغول به کار شده اند و پروژه های اقتصادی این منطقه برای اجرایی شدن در دست پیمانکاران غیر بومی است و آنها بیشتر نیروهای مورد نیاز خود را از افرادی که مدنظر آن هاست تامین می کنند و با این که بارها مراجعه کرده ایم از به کارگیری اهالی مرک سرباز زده اند.
بیشتر روستاها و شهرها گازکشی شده اما مرک با این که حدود 4 کیلومتر با شبکه گاز فاصله دارد از این نعمت محروم است. هرچند افراد زیادی متقاضی احداث مسکن هستند اما ساخت و ساز در این روستا به دلیل واگذار نشدن زمین از سوی بنیاد مسکن راکد است.
بعد از گپ و گفتی با فروشندگان شلغم به داخل روستای مرک می رویم گویا طرح هادی مرک اجرا شده و تابلویی هم که نصب شده از اجرای فاز اول این طرح در سال 82 خبر می دهد اما اجرای این پروژه فقط محدود به میدان ورودی روستا و مسافتی از بلوار اصلی مرک است که به گفته اهالی کمتر از 20 درصد این طرح را هم شامل نمی شود و بعد از آن این طرح ادامه نیافته و رها شده است.
در معبر اصلی روستا چند باب مغازه به دلیل موقعیت آن ایجاد شده است. عده ای از اهالی که بیشتر سالخوردگان هستند روی سکوهای کنار خانه ها در عصر یک روز زمستانی آفتاب می گیرند و برخی از زنان هم در حال ریز کردن چغندرو شلغم برای تغذیه دام هایشان هستند.
در راستای میدان اصلی و کمی بالاتر از ورودی روستا پارکی ایجاد شده که در خواب زمستانی به سر می برد.
هرچند بلوار اصلی، روستا را به دو قسمت مساوی تقسیم کرده اما توسعه روستا بیشتر در سمت شمال به چشم می خورد و زمین های بالا دست بافت جدید روستا را تشکیل می دهد.
بیشتر کاربری های آموزشی، بهداشتی و... روستا هم در حاشیه همین بلوار اصلی و تاحدودی در ورودی روستا تعبیه شده است.
تمایز دوبافت
به سمت شمال مرک که می روی در بالاترین نقطه مسکونی روستا تمایز دو بافت جدید و قدیم به خوبی دیده می شود. بافت جدید واحدهای مسکونی با سبک و سیاق شهری و بافت قدیم با خانه های خشت وگلی و گنبدی است که در کنار آن هم آغل برای دام ها وجود دارد.
اما همان طور که نقطه شکل گیری و هویت هر نقطه روستایی قنات یا چشمه است نوای گوش نواز آبی که درحال حاضر با اجرای طرح آبشار و پارک زیبایی خاصی گرفته است تو را به سوی خود می کشاند.
از دور مشخص است که اجرای طرح آبشار از محل جریان قنات به سمت کشتزارهای مرک است و محوطه دیگر که هنوز اجرایی نشده است پارکی است که در برنامه های دهیاری برای توسعه و آبادانی مرک قرار دارد.
هرچند مرک از آب لوله کشی بهره مند است اما هنوز هم برخی زنان روستا در آب روانی که از جوی منتهی به مظهر قنات جاری است و به زمین کشاورزی می رود ظرف و لباس های خود را می شویند. به گفته اهالی آب قنات نسبت به گذشته کم شده اما خیلی نه. آبی هم که در جوی ها جاری است نشان می دهد خشکسالی به این قنات ضربه زیادی وارد نکرده است.
کمی پایین تر از مسیری که برای جاری شدن آب قنات تعبیه شده رودخانه فصلی روستا قراردارد که شسته شدن خاک ها و سنگ ریزه های کف آن نشان از جاری شدن سیل و باران از ابتدای سال جاری دارد. کم شدن منابع آبی کشاورزی در این روستا هم سبب شده تا به گفته یکی از اهالی مردم به جای کاشت گندم آبی به کاشت زرشک که نیاز به آب کمتری دارد روی آورند که تبدیل شدن زمین های زراعی به باغ های زرشک هم مبین این موضوع است.
دباغی
یکی از اهالی روستا هم از دباغی هایی که در گذشته های دور در روستا وجود داشته و هم اکنون نیز کم و بیش فعال است گلایه می کند و می گوید: بوی بدی که این دباغی ها دارند علاوه بر آلودگی فضا باعث آزار و اذیت اهالی هم می شود که نیاز است ساماندهی و در نقطه ای دورتر از روستا استقرار یابند.
هنوز چند قدمی از این روستایی دور نشده ام که بوی بد را استشمام می کنم در یکی از کوچه ها یکی از اهالی در حال قیچی کردن موهای پوست بز است چند کیسه پر از پوست و پشم و موی بز هم کنارش گذاشته است.
مرد می گوید بعد از این که موهای روی پوست قیچی شد برای این که بتوان آن را به مشک تبدیل کرد باید چند روز در آهک خوابانده شود و بعد موها جدا و پوست دود داده می شود تا برای درست کردن مشک مورد استفاده قرار گیرد.
این کار هم در گذشته انجام می شده اما اکنون که دام زیاد نیست و علاوه براین مشک های جدید وصنعتی آمده دامداران کمتر از این مشک ها استفاده می کنند. این کار دباغی صرفه اقتصادی ندارد همین پوست را وقتی مو و کرک روی آن کنده شد را 400 اما با کرک و مو هر پوست را 5 تا 10 هزار تومان می خرند.
وی می افزاید: در گذشته هنر دباغی در این روستا رونق داشت اما در حال حاضر نه و اگر برخی از اهالی این کار را می کنند از سر بیکاری و وقت گذرانی در فصل زمستان است چون کاری نیست و در شهر هم وضعیت بیکاری خیلی بدتر از روستاست. او هم عمده مشکل اهالی را نداشتن درآمد و بیکاری می داند و ادامه می دهد: بیشتر جوانان دنبال کارگری می روند چون مثل گذشته کشاورزی و دامداری رونق ندارد و آب قنات روستا خیلی کم شده است، به علاوه بخشی از آب قنات هم متعلق به افرادی است که در شهر زندگی می کنند. «شاه آبادی» که خودش در گذشته قالی بافی می کرده درحال حاضر به دلیل نداشتن صرفه اقتصادی این شغل را رها کرده است، می گوید: مصالح و نخ مورد نیاز برای بافت قالی گران تر از فرش بافته شده درمی آید و به همین دلیل صرفه اقتصادی ندارد.
در روستای مرک به دلیل این که مردم هنوز اشتغال به کشاورزی و دامداری دارند خیلی مهاجرت کم است و حدود 2 یا 3 خانوار از این روستا به شهر رفته اند.
رها شدن فاضلاب خانگی
یکی دیگر از اهالی هم از رها شدن فاضلاب های خانگی در معابر روستا گلایه می کند و ادامه می دهد: برخی از مردم مرک اقدام به حفر چاه های جذبی در کوچه های روستا می کنند که باید دهیاری جلوی این کار را بگیرد زیرا ممکن است در آینده سبب بروز خطر شود.
وی از امکانات کم ورزشی در این روستا گلایه می کند و می افزاید: نبود این امکانات با وجود استعدادهای ورزشی در بین جوانان باعث شده تا برخی از آن ها به سمت ناهنجاری های اجتماعی روی بیاورند که این هشداری به مسئولان مرتبط است. وی از اجرای نیمه تمام طرح هادی دراین روستا هم گلایه می کند و می گوید: با وجود این که مرک دارای مرکز بهداشتی و درمانی است اما این درمانگاه شبانه روزی نبوده ومردم در ساعات غیر اداری دچار مشکل می شوند.
دهیار مرک هم درباره مشکلات مطرح شده این گونه پاسخ می دهد: سال 82 اولین فاز طرح هادی روستا اجرا شده اما بعد از آن برای ادامه اجرای این طرح اقدامی انجام نشده در سال جاری نیز حدود 300 متر از خیابان های روستا جدول گذاری و زیرسازی شده است.
«مرکی» با اشاره به این که حدود 40 سال دباغی در این روستا فعال بوده است، ادامه می دهد: در حال حاضر این کار رونق گذشته را ندارد و علاوه براین افرادی که دراین حرفه مشغول به کارند توان مالی ندارند تا درقالب کارگاهی دباغی های خانگی را به نقطه ای خارج از روستا منتقل کنند.
به گفته وی، در حال حاضر دیگر به اهالی اجازه حفر چاه در کوچه ها و معابر روستا داده نمی شود. وی با بیان این که درمانگاه مرک شبانه روزی نیست می افزاید: به همین دلیل پزشک مستقر فقط در ساعات اداری دراین مرکز بهداشتی و درمانی حضور دارد.
وی خاطرنشان می کند: برای به کارگیری افراد بیکار روستا در منطقه ویژه اقتصادی با مسئولان این منطقه رایزنی شده و قول هایی برای به کارگیری اهالی مرک در منطقه داده اند.
وی با اشاره به جمعیت 720 نفری مرک درقالب 175 خانوار می گوید: 40 نفر از جوانان روستا متقاضی دریافت زمین بودند که به بنیاد مسکن معرفی شدند و به زودی زمین دریافت می کنند.
یک زمین ورزشی
وی به وجود یک زمین ورزشی روباز در این روستا اشاره می کند و می افزاید: باتوجه به علاقه و استعداد جوانان روستا به رشته های مختلف ورزشی نیاز است یک سالن ورزشی سرپوشیده درمرک ایجاد شود زیرا برای جلوگیری از انحراف جوانان موثر است. به گفته وی، این روستا خانه ورزش دارد اما تنها امکانات آن یک میز پینگ پنگ است. وی به بازسازی حمام قدیمی روستا اشاره می کند و ادامه می دهد: قرار بود این حمام قدیمی به موزه روستایی تبدیل شود اما پس از بازرسی، کارشناسان میراث فرهنگی تشخیص دادند این قابلیت را ندارد.
وی می افزاید: حدود 40 خانوار از اهالی مرک زیر پوشش کمیته امداد امام خمینی(ره) هستند و این نهاد حمایتی هم برای بازسازی واحدهای مسکونی این افراد که بیشتر در بافت قدیم روستا قرار دارد تسهیلات بلاعوض می دهد.
وی از راه اندازی ایستگاه آتش نشانی مرک در سال جاری خبر می دهد و می گوید: پروژه احداث پارک وفضای سبز در مظهر قنات مرک هم در دست انجام است اما در حال حاضر به دلیل سرمای هوا تعطیل است. به گفته وی، مرک خانه عالم و روحانی مستقر دارد.
وی با بیان این که این روستا دارای مدرسه در مقاطع ابتدایی و متوسطه اول است، ادامه می دهد: دانش آموزان برای ادامه تحصیل در مقطع دوم متوسطه مجبورند به شهر بروند و چون تعداد دانش آموزان در این مقطع کم است نمی توان برای ایجاد مقطع دوم متوسطه اقدام کرد.
