فرخ نژاد-«تحلیل فضایی مخاطرات طبیعی توسعه شهر بیرجند» عنوان تحقیقی است که به کمک تکنولوژی اطلاعات ماهواره ای و سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS تهیه شده است.

مجری طرح در مطالعاتش دو حریم برای شهر بیرجند درنظر گرفته است. 

اول حریمی که درحال حاضر ملاک توسعه و ساخت وساز شهر است و براساس تحقیقاتی که انجام شده به طورکامل غلط و بدون هیچ نگاهی به آینده ترسیم شده است.

دیگری حریمی است که به صورت یک چند ضلعی ترسیم و در آن کاربری های مساعد شهر بیرجند براساس شاخص هایی مانند توپوگرافی و... برای سمت توسعه این شهر شناسایی شده است. بر اساس این طرح، حریم جدیدی برای شهر بیرجند براساس مطالعه ترسیم شده است و نقاطی که در 500 سال آینده به شهر متصل خواهند شد در این نقشه جای گرفته است.

همچنین به دلیل این که از گذشته بیرجند یک شهر ارتباطی بوده سمت توسعه این شهر در مناطق محدود به جاده بیرجند –مشهد دیده شده است.

مجری طرح تحقیقاتی «تحلیل فضایی مخاطرات طبیعی توسعه شهر بیرجند» که طرحش را در دفتر مدیر عامل جمعیت هلال احمر استان با حضور جمعی از مسئولان و دانشجویان کارشناسی ارشد ارائه داده است، می گوید: هر شهری دارای یکسری مخاطرات طبیعی است که در برخی نقاط این مخاطرات بیشتر و در دیگری کمتر است اما چیزی که در ایران باب شده توجه به زلزله است نه این که مخاطره خاص آن منطقه آمایش و شناسایی شود و روی آن متمرکز شوند.

دکتر «مهدی ثقفی» با استفاده از نقشه هایی که تهیه کرده یک به یک مخاطره هایی که برای شهر بیرجند تهدید است را بیان می کند و یکی از نقشه ها را نقشه طبقه بندی شده شیب این شهر می داند که براساس آن در شهر بیرجند شیب بین 7 تا 12 درصد است و خودش یک هشدار به حساب می آید زیرا شیب های بین صفر تا 2 درصد کاربری ساخت وساز دارد.

شیب 2 تا 5 درصد برای فضای سبز و 5 تا 7 درصد برای ایجاد جنگل مناسب است و از این درصد به بالا دیگر برای ساخت وساز توصیه نمی شود زیرا اگر از این شیب برای ساخت وساز استفاده شود هم هزینه ها گران تر می شود و هم مخاطراتی درپی خواهد داشت.

با توجه به نقشه شیب پروفیل ناهمواری ها زمین قسمت زیادی از شهر بیرجند چاله است یعنی جایی که آب جمع و زهکشی به آن منتهی می شود و سطوح مسطح که برای ساخت و ساز ایده آل است در این شهر کم داریم.

به همین دلیل است که بیشتر هزینه ای که افراد برای ساخت و ساز در شهر بیرجند می پردازند مربوط به هزینه های تسطیح است و این پشته ها بیشتر در مناطق شرقی بیرجند دیده می شود.

نقشه دیگری که وی درباره آن صحبت می کند هیدرو گراف های شهر بیرجند است که با استفاده از روش چین و چروک های صورت انسان ها که نشان دهنده سن آن هاست و بر حسب اتفاقی است که در اثر آن زودتر از موعد پیر و یا سرو صورتشان سفید می شود تهیه شده زیرا در طبیعت هم این اتفاق می افتد.

240 حوزه آبریز

به گفته وی، با توجه به این نقشه بیش از 240 حوضه آبریز در این شهر وجود دارد که باید هرکدام جداگانه مورد مطالعه قرار گیرد زیرا سیستم های زهکشی فرعی متفاوتی از یکدیگر دارند.

انواع شبکه های آبراهه

دکتر «ثقفی» در مورد کانال ها و مسیل های شهر بیرجند هم می گوید: با استفاده از روش های ریاضی و استخراج داده های ماهواره ای دریافته ایم که انواع شبکه های آبراهه در شهر بیرجند داریم اما خودمان را مشغول به 3 مسیل سراب، پل باغ و کبوتر خان کرده ایم.

 اما در قسمت شرقی شهر بیرجند به سمت دانشگاه پیام نور چند مسیل وجود دارد که در گذشته مورد توجه بود و آب بندهایی هم داشته است اما بعدها به دلیل ساخت و سازهای بی رویه و رها شدن نخاله های ساختمانی این مسیل ها از بین رفته و نیاز است مانند دریاچه های پشت سدها لایه روبی و سامان دهی شود و انجام این کار نیاز به کار مطالعاتی میدانی دارد. از جمله مسیل هایی که در حال حاضر شهرداری بیرجند در صدد ایجاد پل برای انتقال رواناب های آن است انتهای خیابان شهید آوینی است اما درگذشته هر وقت بارانی می آمد خیابان های دشت علی آباد زیر آب می رفت.

علاوه براین ابعاد مسیری که برای انتقال سیلاب های مسیل سراب هم در نظر گرفته شده مناسب نیست هرچند واحدهای مسکونی جنب کانال با بتن ریزی پی ساختمان ها محکم است اما باز هم خطر سیلاب در کمین این قسمت از شهر است.

ساختارهای غیر قابل نفوذ

وی در نقشه های دیگر به موضوع جریان روان آب های سطحی شهر می پردازد و در توضیح آن می گوید: در حال حاضر در بیشتر شهرها از ساختارهای غیر قابل نفوذ استفاده می شود و ما کمتر خانه های کاهگلی و آجری نفوذ پذیر را می بینیم و از ایزوگام استفاده کرده و حتی بستر کانال ها را هم بتن می کنیم این در حالی است که می دانیم شهر بیرجند زمینه های بسیار زیادی در ایجاد روان آب های سطحی دارد.

باران که می بارد سه قسمت می شود تبخیر، نفوذ و حرکت که ما نفوذ را حذف کردیم و تبخیر هم با توجه به فصل بارش کم است پس می شود گفت: بیش از 90 درصد آب باران بیرجند روی زمین جاری می شود.

محدوده های روان آب ها

وی محدوده هایی که روان آب های سطحی شهر بیرجند در آن جاری می شود را  شامل  شمال شهر، باند فرودگاه، دستگرد، گردنه پسوچ و سمت شرق بیرجند که تاحدودی تپه ماهورهایی است که در حال حاضر مسکن مهر بیرجند در آن قرار دارد عنوان می کند و می گوید: به طور میانگین در دشت بیرجند 70 درصد بارندگی و در شهر بیرجند 90 درصد آن تبدیل به روان آب شد و فقط مقدار کمی از آب نفوذ می کند و یا تبخیر می شود.

وی با اشاره به گسل هایی که در شمال شهر بیرجند قرار دارد، می افزاید: برخی از این گسل ها مانند منطقه دهلکوه گاهی دارای منابع آبی خوبی است. وی به مطالعاتی که در گذشته در مورد گسل های شهر بیرجند انجام شده است اشاره می کند و می گوید: با توجه به این مطالعات در 50 تا 70 سال گذشته این گسل ها زلزله ای نداشته اند و از همه مهم تر گسل باقران است که به دلیل ساختار محکم فعال نیست.

در مورد گسل و زلزله تا کنون کارهای مطالعاتی زیادی انجام شده به همین خاطر به مراتب دستورالعمل ها و آیین نامه های زیادی هم وجود دارد که به همان نسبت برای توسعه شهر بیرجند این دستورالعمل ها رعایت می شود هرچند کافی نیست زیرا ما عادت کرده ایم اگر زمین محکمی در اختیارمان قرار گرفت ارزان تر بسازیم تا این که مهندسی ساز باشد اما در مباحث هیدرولوژی، سیل، روان آب ها، خشکی ها، بادهای 120 روزه سیستان و.. هم برای شهر بیرجند مترتب است که باید مورد توجه قرار گیرد.

خطرناک ترین نقاط شهر

وی خطرناک ترین نقاط شهر بیرجند را از نظر مباحث هیدرولوژی و در معرض خطرات سیلاب ها  با توجه به این که در محدوده سست و ریزدانه قرار گرفته اند محدوده های میدان ابوذر به سمت خیابان و میدان طالقانی، خیابان ارتش و امتداد آن به سمت دانشگاه پیام نور عنوان می کند و می گوید: به همین دلیل هم جمع شدن روان آب ها را بیشتر در محدوده خیابان های پاسداران، ارتش و ابوذر شاهد هستیم.

وی با اشاره به محاسبه ضریب روان آب های شهر بیرجند ادامه می دهد: بیشتر نقاط شهر در ضریب با خطر متوسط قرار می گیرند اما در نیمه شمال بیرجند به دلیل وجود سازندهای نفوذپذیر قبل از جاری شدن باران، آب در مناطقی مانند شکراب جذب می شود اما در منطقه باقران چون ساختار غیر قابل نفوذی دارد بیشتر روان آب ها جاری و به سمت شهر حرکت می کند و یکی از اولویت های منابع طبیعی می تواند این باشد که روی زیر حوضه های کوه های باقران برای سرازیر نشدن روان آب ها به سمت شهر بیرجند کار کند.

همچنین با توجه به مطالعات انجام شده در شهر بیرجند کمتر از 26 درصد خطر نداریم یعنی نقطه ای در این شهر نیست که بدون خطر یعنی صفر باشد حداکثر میزان خطر هم در این شهر بیش از 99 درصد است که به طور معمول در حاشیه حریم شهر قرار می گیرد و خوشبختانه کمتر توسعه یافته است.

طرح مطالعاتی ناقص

بعد از ارائه طرح هرکدام از مسئولان نظرات خود را ارائه داده و سوالاتی مطرح کردند. سرپرست سابق فرمانداری بیرجند هم با اشاره به این که حریم شهر در حال بازنگری است، می گوید: در ارتباط با سیلاب ها و رودخانه های شهر بیرجند هم چند سال قبل شهرداری یک طرح مطالعاتی را شروع کرد اما ناقص ماند و یکی از مصوبه های کارگروه سیل شهرستان هم این بوده که دوباره طرح مطالعاتی سیلاب های این شهر انجام شود.

«جزندری» از استادان و محققان دانشگاه ها می خواهد که طرح های مطالعاتی آن ها فقط محدود به حوزه دانشگاه نباشد و با ارائه آن به دستگاه های اجرایی مرتبط، طرح های جامعی استخراج کنند که برای همه مفید باشد.

3 گسل شناسنامه دار

مدیر کل مدیریت بحران استانداری هم با بیان این که هر 10 سال در کشور و به تبع آن خراسان جنوبی که در کمر بند زلزله قرار دارد یک زلزله بالای 6 ریشتر اتفاق افتاده است، می گوید: با توجه به سیاست های مدیریت بحران اولین حادثه ای که باید روی آن مانور داد زلزله است به عنوان مثال با لرزیدن بم در 12 ثانیه حدود 30 هزار نفر در این شهر کشته شدند و خسارت زیادی به بم وارد شد پس حساسیت روی زلزله است  و سیلاب بعد از آن قرار می گیرد.

مهندس«میر جلیلی» با بیان این  که بیش از 80 درصد پهنه سرزمینی خراسان جنوبی در خطر لرزه خیزی بالا قرار  دارد می افزاید: این استان 3 گسل شناسنامه دار دارد که در جهان شناخته شده است بنابراین توجه به این مخاطره طبیعی در خراسان جنوبی نیاز است.

علاوه براین به دلیل تداوم خشکسالی ها و تغییر اقلیم در 17 سال گذشته پوشش گیاهی در خراسان جنوبی از بین رفته و نفوذپذیری خاک کم شده است. از طرفی چون برداشت زیاد شده و خاک باران نخورده متراکم می شود به همین دلیل نمود خشکسالی بیشتر است.

همچنین رابطه مستقیمی بین سیل و خشکسالی وجود دارد به طوری که با یک بارندگی چند دقیقه ای شاهد جریان رواناب های زیاد در شهر بیرجند هستیم.

وی درباره سیلاب ها و حداکثر و حداقل میزان خطری که در شهر بیرجند هم وجود دارد می گوید: یک سیل بند در شمال شهر با اعتباری حدود 4 میلیارد تومان احداث شده تا روان آب ها را به کانال شکراب و حاجی آباد منتقل کند که در این چند سال با وجود قرار داشتن مسکن مهر در این قسمت مشکلی نداشتیم.

نظر وی در رابطه با گسل ها هم این است که ساخت وسازها خیلی مهم است زیرا یکی از استادان دانشگاه تهران نظرش این است که ساختمان ضد زلزله نداریم به عنوان مثال در شهر بم ساختمان های مهندسی ساز و ایمن هم به طور کلی تخریب شد زیرا در خط قرمز گسل قرار داشت.

خط قرمز گسل

به گفته وی، اداره کل راه و شهرسازی در محدوده بولوار شهید ناصری و نقاطی که روی خط قرمز گسل قرار دارند اجازه ساخت و سازنداده و ساخت وسازهای انجام شده روی خط نارنجی است.

رئیس دانشگاه پیام نور استان هم در پاسخ به مباحث مطرح شده، می گوید: زلزله سریع اتفاق می افتد و هنوز با آن خو نگرفته ایم اما در مورد سیل و بیماری های تنفسی چون به آن عادت کرده ایم کسی به خطرات آن توجه ندارد در حالی که خسارت جانی و مالی متاثر از مباحث هیدرولوژی و کلیماتولوژی به مراتب بیشتر از زلزله است.

در هر شهر باید مخاطره عمده آن را شناسایی کرد. به عنوان مثال مخاطره ای که شهر تهران را تهدید می کند با شهر بیرجند متفاوت است.

دکتر«ثقفی» در پاسخ به این سوال مدیر کل مدیریت بحران که از وی می پرسد قبول ندارید زلزله اولین خطری است که ایران و خراسان جنوبی را تهدید می کند؟ پاسخ می دهد: من هم می گویم اولین مخاطره طبیعی زلزله است اما برای این پدیده طبیعی باید در مقیاس های بالای 6 ریشتر انتظار بحران داشت اما در 70 سال گذشته در شهر بیرجند زلزله ای نداشته ایم و اگر هم این شهر لرزیده متاثر از لرزش گسل های زهان، گزیک و نوزاد بوده است.

به گفته وی، نمی شود کتمان کردکه خطر زلزله نیست اما به حد کفایت در مورداین موضوع صحبت شده و دستورالعمل و آیین نامه وجود دارد ولی اگر افراد به آن توجه ندارند به احتمال زیاد فرهنگ سازی نشده است.

به نظر وی، مخاطره اولی که شهر بیرجند را تهدید می کند حوادث متاثراز هیدرولوژی و کلیماتولوژی است و باید منتظر مخاطره های دیگری مانند ریزگردهای خوزستان و اهواز هم بود که شاید به این شهر برسد.

تجربه اقلیم

وی ادامه می دهد: خراسان جنوبی گونه های دیگری از اقلیم را تجربه می کند به طوری که فصول تغییر شیفت داده و بهار زودتر از موعد شروع و زودتر هم به پایان می رسد و دیگر فصل ها نیز به همین ترتیب است.

وی در مورد مباحث خشکسالی هم می گوید: دکتر «علیجانی» از استادان برجسته جغرافیا به هیچ عنوان اعتقادی به خشکسالی ندارد زیرا یکی از شاخص های موثر در این پدیده میزان بارش ثبت شده در ایستگاه های باران سنج است و در 100 سال گذشته هیچ نوسانی در بارش ها نداشتیم بلکه نوع بارش ها تغییر کرده است.

وی ادامه می دهد: یعنی برف که قابلیت نفوذ پذیری در سفره های زیرزمینی را دارد نداریم اما به جای آن بارش های تگرگی و شدید را داریم که به دلیل نبود مانع به صورت روان آب از دسترس خارج می شود.

به گفته وی، قسمت زیادی از خیابان ها و معابر شهر آسفالت و سنگ فرش است و همین سطوح غیر قابل نفوذ سبب شده تا شاهد وقوع سیل و روان آب در شهر بیرجند باشیم.

در عرف جهانی دیگر احداث سد و اجرای طرح های آبخیزداری روی زمین منسوخ شده و به سطوح زیر زمینی روی آورده اند.

به نظر وی، سازه ای که با هزینه کرد 4 میلیارد تومان در شمال شهر بیرجند ایجاد شده است هم به دلیل این که رسوب کوه های شمالی شهر خیلی زیاد است حداقل تا 10 سال می تواند دوام آورد و این کار غلطی است و به دلیل این که زهکشی درستی در این محدوده انجام نشده مسکن مهر دهلکوه روی سطوح آب های زیر زمینی قرار دارد. وی درمورد گسل های شهر بیرجند هم می گوید: به دلیل این که قسمت زیادی از شهربیرجند به جز کوه های باقران بر روی رسوبات آبرفتی سست قرار گرفته است این می تواند شتاب گسل ها را افزایش دهد و از طرف دیگر سطوح آب های زیر زمینی شهر بیرجند هم پایین رفته و دیگر آن پیوستگی گذشته را ندارد.

علاوه براین گسل های پنهان امتداد لغز هستند یعنی در سطح زمین اختلاف ایجاد نکرده و در امتداد دیگر حرکت می کند و مهم گسل پنهان نیست مهم زیر پهنه های این گسل هاست.